Tahtakurusu Neden Bu Kadar Çoğaldı? Sahadan Gözlemler

Bir zamanlar “eski zamanın böceği” sayılan tahtakurusu bugün apartmanlarda, yurtlarda, otellerde ve müstakil evlerde karşımıza çıkıyor. Dünya genelinde uzmanlar bu artışı birkaç sebeple açıklıyor. Biz de 20 yıldır sahada çalışan bir ekip olarak, bu sebeplerin yanında Türkiye’ye özgü üç durumu tekrar tekrar gördük.

Dünya genelinde bilinen sebepler

• İlaçlara direnç: Uzun yıllar en çok kullanılan ilaç grubu olan piretroitlere karşı birçok tahtakurusu popülasyonu direnç geliştirdi. Eskiden tek uygulamayla biten sorun bugün birden fazla seans ve farklı ilaç grupları gerektiriyor.
• Seyahat: Tahtakurusu bavulla, giysiyle, otobüs koltuğuyla taşınıyor. Seyahat arttıkça yayılma da artıyor.
• İkinci el eşya: Döşemeli mobilya, yatak, divan ve çekyat tahtakurusunun en bilinen taşıyıcıları.

Bunlar doğru. Ama sahada gördüklerimiz, Türkiye’de bunlara üç önemli sebebin daha eklendiğini gösteriyor.

1. Sobalı odadan kaloriferli binaya

Eskiden bir evde genellikle tek oda ısınırdı: sobalı oda. Yatak odaları kış boyunca soğuk kalırdı. Bugün ise evin tamamı, apartmanın tamamı, işyerlerinin tamamı kış boyunca 20–24 °C’de.

Bu fark tahtakurusu için hayati:

• Soğukta yumurta açılmıyor. 1940’ta İngiltere’deki Rothamsted Deney İstasyonu’nda yapılan klasik bir çalışma, tahtakurusu yumurtasının gelişip açılabildiği en düşük sabit sıcaklığın 13 °C olduğunu buldu. Aynı çalışma, ısıtılmayan İngiliz evlerinde oda sıcaklığının aylarca 0–13 °C arasında kaldığını ve bu uzun soğuk dönemlerde yumurtaların büyük kısmının öldüğünü not ediyor.
• Sıcakta çoğalma hızlanıyor. Yapılan ölçümlere göre tahtakurusunun yumurtadan yeni yumurta bırakacak hale gelmesi 27 °C’de yaklaşık bir ay, 18 °C’de ise yaklaşık dört ay sürüyor.

Yani sobalı bir evin soğuk yatak odasında tahtakurusu kış boyunca duruyordu. Kaloriferli bir evde ise kış dahil yıl boyunca her ay yeni bir nesil yetiştirebiliyor. Bilim bu iki rakamı ayrı ayrı ölçmüş. Biz sahada sonucunu görüyoruz.

Sahada gördüklerimiz: Ankara, Konya, Aksaray gibi karasal iklimdeki şehirlerde özellikle eski binaların doğalgaza geçmesiyle tahtakurusu şikayetlerinde artışlar oldu. Ihlara ilaçlama olarak 2006’da ayda iki gelen şikayet telefonu 2015’te haftada ikiye 2023’te haftada beşe fırladı. Müşterilerin çoğunda tüm eve yayılan bir sorun vardı. Şikayet mevsimi 2006’da yazınken 2023’ten beri yaz kış farketmeksizin telefon alıyoruz. Şikayetin kışın tüm evde görülmesinin bir sebebi var sobanın yerini doğalgazlı kalorifer sistemlerinin almış olmasıydı.

2. Bodruma kaldırılan divanlar, çekyatlar ve kanepeler

Yeni bir koltuk takımı ya da yatak alındığında eskisi çoğu zaman atılmıyor, bodruma ya da depoya kaldırılıyor. Son on yılda bazanın evlere girmesiyle eski divanlar ve çekyatlar da büyük ölçüde bu yolu izledi. “Bir ihtiyacı olana veririz” diye düşünülüyor.

Eşyada tahtakurusu varsa, bodrum onun için bir sığınak oluyor:

• Serin ortamda aç kalma süresi uzuyor. Yapılan deneylerde aç bırakılan tahtakuruları 10 °C’de, 27 °C’ye göre 5 ila 10 kat daha uzun yaşadı. Ergin tahtakurusu ve büyük yavrular bazen bir yıldan uzun süre kan emmeden hayatta kalabiliyor.
• Sonra eşya el değiştiriyor. Bodrumda aylarca bekleyen kanepe iyi niyetle bir öğrenciye, bir depremzedeye, ev kuran bir aileye ya da ihtiyacı olan birine veriliyor. Yeni evde, sıcak bir odada içindeki tahtakuruları yeniden yaşama dönüyor.

Burada kimsenin suçu yok. Eşyayı veren yardım etmek istedi, alan da ihtiyacı olduğu için aldı. İkisi de tahtakurusunun farkında değildi. Tahtakurusu gelen eve kendisi gelmedi, kanepenin dikiş yerlerinde taşındı. Bu yüzden çözüm suçlu aramak değil, eşyayı vermeden ve almadan önce kontrol etmek.

Sahada gördüklerimiz:

Aksaray’da çok modern bir aile vardı, 28 Eylül 2019 İstanbul depreminden Aksaray’a taşınmış ve sevmişlerdi bu denizi olmayan ama depremin pek uğramadığı şehri. Aksaray’da bir ikinci el mağazasında ince işçilikle yapılmış ahşap yatak odası takımı çok yüksek bir bedelle aldıktan sonra vücutlarındaki ısırıklarla beraber tahtakurusu sorunu yaşadıklarını anlıyorlar. 4 ilaçlamayla sorun çözüldü ama zor bir süreç yaşadı müşterilerimiz.

Büyük 6 Şubat 2023 Hatay depreminden sonra Aksaray Ve Konya’da tahtakurusu şikayetleri çok artmıştı, depremzede oldukları için herkes bodrumunda duran kanepeleri depremzede ailelere bağışlıyordu, bi kaç ay içinde kış günü yüzlerce ev tahtakurusu şikayetiyle bizi aradı.

3. İkinci el depoları: tek kanepe, bütün stok

İkinci el eşya depolarında yüzlerce eşya yan yana, çoğu zaman aylarca bekliyor. Tahtakurulu tek bir kanepe depoya girdiğinde, tahtakuruları yanındaki koltuklara, divanlara, çekyatlara ve yataklara geçebiliyor. Sonra bu eşyalar şehrin dört bir yanındaki evlere satılıyor.

ABD’deki sağlık müdürlükleri de istilalı ikinci el mobilyayı tahtakurusunun başlıca yayılma yollarından biri olarak gösteriyor ve özellikle kullanılmış yatak ve döşemeli mobilya alırken dikkatli olunmasını öneriyor. Bizim gözlemimiz bunun ticari ölçekteki hali: tek bir eşya, bir deponun bütün stoğunu, o stok da birden fazla mahalleyi besleyebiliyor.

Sahada gördüklerimiz:

Üniversite öğrencileri genellikle 1+1 rezidanslarda kalıyor, tahtakurusu görülen evlerin yüzde 90’ı kısa süre önce ikinci el kanepe ve dolap aldıklarını beyan ediyorlar, yüzde onluk bir kesim de buraya geldiklerinde sorunun başladığını ve önceki kiracının da tahtakurusu nedeniyle buradan taşındığını söylüyorlar.

Ne yapmalı?

• Eşyayı bodruma kaldırmadan önce kontrol ettirin. Tahtakurusu varsa bodruma değil, ilaçlamaya ya da atılmaya gitmeli.
• İkinci el ya da bağış eşya almadan önce dikiş yerlerine, altına ve vida deliklerine bakın.
• Ayrıntılı kontrol listesi için: Eşya bağışlarken ve alırken tahtakurusu rehberi (Yazı 3’e link).

Bu yazıdaki gözlemler, yayımlanmış bilimsel bulgularla örtüşen saha deneyimimizdir. Türkiye’de bu konuda kapsamlı bir araştırma henüz yok. Kaynaklar yazının sonunda.